Terry Pratchett: Bitmemiş romanlarını buharlı silindirle ezdiren Diskdünya hicivcisi

Terry Pratchett

Photo: Credit: http://www.acumenimages.com. Uploaded to Flickr by The Health Hotel. / CC BY 2.0, via Wikimedia Commons

Doğum	28 Nisan 1948 Beaconsfield, Buckinghamshire, İngiltere
Ölüm	12 Mart 2015 (66)
Meslek	Romancı
Tanınan işler	Hogfather
Ödüller	İngiliz Bilimkurgu Derneği En İyi Roman Ödülü · British Book Award, Yılın Fantastik ve Bilimkurgu Yazarı · Carnegie Madalyası · Prometheus Ödülü · Mythopoeic Fantezi Ödülü · Locus En İyi Fantastik Roman Ödülü · Dünya Fantezi Ödülü, Başarı (yaşam boyu başarı) · Margaret A. Edwards Ödülü · Kate Wilhelm Solstice Ödülü

Dorset’teki bir buhar makineleri festivalinde Lord Jericho adlı nostaljik bir buharlı silindir, bir zamanlar bir sabit diskin üzerinden geçirilmişti. Diskte Terry Pratchett’ın tamamlayamadığı romanlar vardı; onu yok etme fikri de kendisinindi. Dört filin taşıdığı düz bir gezegen olan Diskdünya’nın yaratıcısı, eser külliyatının tamamlanmış halde kalmasını istiyordu; mirasçıları da vasiyetine uydu. Kitaplarıysa yerinde durmuyor. Bu hafta Night Watch, Leeds’li bir sanat öğrencisinin tasarladığı bez ciltli baskısıyla geri dönüyor. Hayatı boyunca peşini bırakmayan tartışma hâlâ sürüyor: Doksanların en çok satan Britanyalı yazarı, tesadüfen roman yazan bir komedyen miydi, yoksa tesadüfen komik olan, İngiliz edebiyatının en keskin ahlak yazarlarından biri mi?

İşe dolaylı yoldan girdi. Buckinghamshire’daki Beaconsfield’da bir tamirciyle sekreterin tek çocuğu olarak dünyaya geldi; ilkokulda konuşma bozukluğu nedeniyle zorbalığa uğradı ve asıl eğitimini kasabanın halk kütüphanesine borçlu olduğunu söyledi. Astronom olmak istiyordu ama matematiği yeterli değildi. Sahip olduğu şey hızdı: On beş yaşında bir bilimkurgu dergisine öykü sattı, on yedi yaşında okulu bırakıp Bucks Free Press’te stajyer muhabir olarak çalışmaya başladı; burada Uncle Jim adıyla çocuk öyküleri yazdı.

Gazetecilik ona ilk yayıncısını buldu. 1968’de küçük bir şirket olan Colin Smythe’ın yöneticisiyle röportaj yaparken elinde bir el yazması bulunduğundan söz etti; The Carpet People 1971’de yayımlandı. 28 Nisan 1948’de doğan Pratchett, sonraki on yılı aşkın süre boyunca kurmaca eserlerini gündüz işinin arta kalan zamanlarında yazdı. 1979’dan itibaren, üç nükleer santralin bulunduğu bir bölgede Central Electricity Generating Board’un basın sorumlusu olarak çalıştı. Annesinin kızlık soyadını kullanarak Patrick Kearns imzasıyla yazdığı tefrikaların ona ait olduğu ancak 2023’te ortaya çıktı ve bu öyküler A Stroke of the Pen adıyla bir araya getirildi.

Korkak büyücü Rincewind’in başrolde olduğu kılıç ve büyücülük öykülerinin parodisi The Colour of Magic, 1983’te yayımlandı. Ardından kısa aralıklarla The Light Fantastic, Equal Rites ve Mort geldi. Pratchett, 1987’de Mort’u bitirdikten sonra tam zamanlı yazarlığa geçmek için elektrik idaresindeki işinden ayrıldı. Parodi unsuru kısa sürede geri planda kaldı. Sourcery ile üç köy cadısının Macbeth’i yeniden anlattığı Wyrd Sisters, gücü ve hikâyeyi kimin anlatma hakkına sahip olduğunu çoktan mesele edinmişti. 1989’da yayımlanan Guards! Guards! ile en verimli anlatı motorunu buldu: Ankh-Morpork’un ortaçağ kent yaşamına polis teşkilatı, daha sonra bir gazete ya da posta servisi gibi modern bir icat yerleştiriyor, ardından bunun sıradan insanların hayatını nasıl değiştirdiğini gösteriyordu.

En sevilen karakteri, küçük büyük harflerle konuşan, Binky adlı bir ata binen ve insanları hem şaşırtıcı hem de hayranlık uyandırıcı bulan Ölüm’dür. Reaper Man’de istemediği halde emekliye ayrılır ve çiftlik işçisi olarak çalışmaya başlar. Small Gods’da bir kaplumbağanın, geriye tek bir inananı kalmış bir tanrı olduğu anlaşılır; kitap, inanç ve onun üzerine kurulan kurumlar konusunda popüler edebiyatın en berrak tartışmalarından birine dönüşür. Neil Gaiman’la birlikte yazdığı Good Omens, 1990’da aynı şaka yüklü ciddiyeti Kıyamet’e taşıdı. Diskdünya’dan uzakta geçen 2008 tarihli Nation romanında, bir gelgit dalgasının ardından dünyasını yeniden kurmaya çalışan bir çocuk, yanardağa tapınmaktansa sismograf yapmanın daha iyi olduğu sonucuna varır. Pratchett da bu fikre katıldığını söylemişti.

Kitaplarının gördüğü satış başarısı, ona duyulan saygının önüne geçti. 43 dilde 100 milyondan fazla sattı ama mizahi fantezi etiketi, belli bir okur kitlesinin onu okumadan gözden çıkarmasına yol açtı. Pratchett, A. S. Byatt ve Terry Eagleton’la bu konuda tartıştı; fantezinin kurmacanın en eski biçimi olduğunu, “büyülü gerçekçilik”in ise ona verilmiş kibar bir addan ibaret kaldığını savundu. Tartışma, ölümünden sonra da sürdü. Ağustos 2015’te, Guardian son romanını değerlendirdiği gün gazetenin sanat eleştirmeni Jonathan Jones bir köşe yazısı yayımlayarak Pratchett’ın edebî bir deha olmadığını ilan etti; bunu yaparken de ondan tek bir sayfa bile okumadığını kabul etti. Aslında Pratchett’a yöneltilebilecek en güçlü eleştiri ilk kitaplarında bulunur: The Colour of Magic ve The Light Fantastic, roman olmaktan çok parodidir; seriye bu kitaplarla başlayan okurlar, Diskdünya’yı bir kelime oyunu fabrikasından ibaret sanabilir.

Aralık 2007’de, nadir görülen bir erken başlangıçlı Alzheimer türü olan posterior kortikal atrofiye yakalandığını açıkladı ve hastalığı “embuggerance” diye niteledi. Alzheimer’s Research Trust’a 494.000 sterlin bağışladı, hastalık ve yardımlı ölüm üzerine BBC belgeselleri hazırladı; asistanı Rob Wilkins’e dikte ederek yazmayı sürdürdü. OBE unvanını almasından on bir yıl sonra, 2009’da edebiyata hizmetlerinden dolayı şövalye ilan edildi. Bu onurun muhtemelen hiçbir şey yazmaya kalkışmamış olmasının karşılığı olduğunu söyledi. 12 Mart 2015’te, 66 yaşındayken Wiltshire’daki Broad Chalke’te evinde hayatını kaybetti. Wilkins, veda mesajını Ölüm’ün kendine özgü büyük harfleriyle paylaştı: “SONUNDA, SIR TERRY, BİRLİKTE YÜRÜMELİYİZ.”

Kırk birinci Diskdünya romanı The Shepherd’s Crown, aynı yılın ağustos ayında yayımlandı. Seriyi devralan yazar kızı Rhianna Pratchett, seriye devam etme planı olmadığını söyledi. Ağustos 2017’de Wilkins, sabit diski Great Dorset Steam Fair’e götürdü. Good Omens, 2019’da David Tennant ve Michael Sheen’in başrolleriyle televizyona uyarlandı; hikâyesi Mayıs 2026’da Prime Video’da yayımlanan tek bölümlük, 90 dakikalık finalle sona erdi. Rhianna, Puffin için The Wee Free Men’i çizgi romana uyarlıyor; Thief of Time ve Monstrous Regiment de çizgi roman olarak yayımlanacak. Paul Kidby’nin resimlediği The Discworld Bestiary 15 Ekim’de yayımlandı. Joe Bundock’un kapağıyla 2026 Penguin Kapak Tasarımı Ödülü’nü kazanan Night Watch baskısıysa 29 Ekim’de okurla buluşacak.

Kitap seçimi manidar. Night Watch’ta, okurun ilk kez Guards! Guards!’ta tanıdığı polis Sam Vimes zamanda geriye, sokak devriminin ortasına savrulur ve genç halini eğitmek zorunda kalır. Bu, Pratchett’ın en güçlü hali: İnsanları ezen kurumlara öfkeli, neredeyse her sayfada güldüren bir yazar. Buharlı silindir, yarım bıraktığı eserlerle ilgili meseleyi çözüme bağladı. Tamamlanmış kitaplarıysa mizah yazarı bir romancının odadaki en ciddi yazar olabileceğini kanıtlamayı sürdürüyor.

Etiketler: yazarlar, romancılar, Good Omens, Rhianna Pratchett, Terry Pratchett, Diskdünya