Jean-Claude Van Damme, Kansporu yıldızının kendini oynayarak bulduğu en iyi rol

Jean-Claude Van Damme

Photo: Georges Biard / CC BY-SA 3.0, via Wikimedia Commons

Doğum	18 Ekim 1960 Berchem-Sainte-Agathe, Brüksel, Belçika
Meslek	Oyuncu, film yapımcısı ve dövüş sanatçısı
Tanınan işler	Kung Fu Panda 2, Kung Fu Panda 3, Minyonlar 2: Gru'nun Yükselişi
Ödüller	Avrupa karate şampiyonu · Martial Arts History Museum Şöhret Listesi · European Professional Karate Association middleweight champion · Martial Arts History Museum Hall of Fame

İnsanların Jean-Claude Van Damme hakkında konuşma biçimini değiştiren sahnede tekme yok. Kendini canlandırdığı, Brüksel’deki bir postanede yaşanan soygunun ortasında mahsur kalan yıpranmış bir Van Damme’ı anlattığı Belçika yapımı Kod Adı: JCVD filminin ortalarında kamera onu setin üzerine yükseltir ve Van Damme doğrudan objektife konuşur. Uyuşturucudan, evliliklerinden, paradan; Van Damme olmaya çalışırken filmlerin onu nasıl tükettiğinden söz eder. Ağlar. Sonra yeniden soygunun içine iner. Kariyeri boyunca bacaklarının yapabildikleri üzerinden pazarlanan bir adamın ciddiye alınması için sonunda böyle tuhaf bir noktaya gelinmişti.

Beden ile insan arasındaki bu ayrım, geri kalan her şeye de sinmiştir. İki sandalye arasındaki açılma hareketi, dönerek atılan topuk tekmesi, karatecinin bedeninde saklı bale disiplini: Hollywood onun bedenini satın aldı ve birkaç yıl boyunca onu dünyanın en büyük aksiyon yıldızlarından biri yaptı. Stüdyoların satın almadığı şey ise, daha sonra kokain alışkanlığını, bipolar bozukluk teşhisini ve peş peşe biten evliliklerini itiraf edecek kişiydi. Kod Adı: JCVD ikisini aynı kareye sığdırdı; Brüksel Kasları’yla on yıl boyunca alay eden eleştirmenler birden ona bakmak zorunda kaldı.

Nüfus kaydındaki adı Jean-Claude Camille François Van Varenberg. 18 Ekim 1960’ta Brüksel’in batı ucundaki Berchem-Sainte-Agathe’da kayda geçirildi. Muhasebecilik yapan, aynı zamanda çiçek satan babası Eugène; annesi Eliana ise Flaman. Van Damme, çocukluğunu kendini yüceltmeden şöyle anlatmıştı: “Biraz inek gibiydim; fiziksel açıdan da pek yetenekli değildim.” Babası onu on yaşında Shotokan karateye yazdırdı. On iki yaşında Claude Goetz’in yönettiği Centre National de Karaté’ye katıldı, Belçika takımına girmeyi başardı ve sonunda ikinci dan siyah kuşak aldı. On altı yaşında beş yıl boyunca çalışacağı baleye başladı; sonradan baleyi kılık değiştirmiş bir dövüş sporu olarak savundu: “Bale antrenmanını kaldırabiliyorsanız, başka herhangi bir sporun antrenmanını da kaldırabilirsiniz.”

Ağırlık çalışmaları 1978’de Mr. Belgium vücut geliştirme unvanını getirdi; ertesi yıl Avrupa Profesyonel Karate Birliği’nin orta sıklet şampiyonluğunu kazandı. 1982’de müsabakalardan çekildiğinde tam temaslı dövüş karnesinde 18 galibiyet (hepsi nakavtla) ve bir yenilgi vardı. Restoranlarda çiçek satmış, Brüksel’de zirve yaptığı dönemde ayda 15 bin dolar kazandıran California Gym’i açmak için borç para almıştı. Yine de salonu sattı. Babasının ona bir spor arabası, güzel bir dairesi ve şehrin en iyi spor salonu olduğunu hatırlatıp, “Allah aşkına, ne yapıyorsun?” diye sorduğunu anlatmıştı.

Yaptığı şey, çocukluk arkadaşı Michel Qissi’yle Los Angeles’a uçmaktı. Sonraki yılları Van Damme bugün hâlâ ayrıntılarıyla anlatıyor. Breakin’ filminde arka planda dans eden figüranlardan biri oldu. Chuck Norris’in sahibi olduğu Woody’s Wharf adlı barda kapıda çalıştı; Norris’le dövüştü. Limuzin şoförlüğü yaptı, özel karate dersleri verdi ve her hafta sektör gazetelerindeki oyuncu seçimi ilanlarına yanıt gönderdi; bir keresinde yapımcıları telefona çıkarmak için Hong Konglu bir yatırımcı uydurdu. No Retreat, No Surrender filminde Sovyet kötü adamı canlandırdı; Predator’daki uzaylı rolüne de kısa süreliğine seçildi, ancak içinde dayanılmaz bulduğu kostümle birkaç gün geçirdikten sonra çekimlerden ayrıldı. Rolü Kevin Peter Hall devraldı. Cannon Films sonunda ona başrol verdiğinde, kendi anlatımına göre arabalarda ve garajlarda yatıyordu.

Bu başrol, 1988’in başlarında gösterime giren Kansporu filmiydi. Yaklaşık 1,5 milyon dolara mal oldu ve Chicago Tribune’ün ertesi yılki hesabına göre 50 milyon dolar civarında hasılat elde etti. Amerikalı asker Frank Dux’ın Hong Kong’daki yasa dışı bir turnuvada dövüştüğünü gerçek bir hikâye gibi sunan filmin hikâyesi pek önemli değildi; asıl özel efekti, gerçekten tam açılabilen bir adamdı. Kickboxer: Kana Kan, 1989’da 3 milyon dolarlık bütçesine karşılık 50 milyon dolardan fazla kazandırdı. Yönetmeni Sheldon Lettich’e göre Aslan Yürek, Van Damme’ın gelip geçici bir “karateci”den fazlası olduğunu kanıtladı. İkiz Kan’da birbirinden ayrı düşmüş ikizleri canlandırdı; 1992’de Carolco, Roland Emmerich’in Evrenin Askerleri filminde onu Dolph Lundgren’le karşı karşıya getirdi. Cannes’da iki yıldızın birbirini ittiği ve büyük ölçüde tanıtım gösterisi olarak yorumlanan bir sahneyle pazarlanan film, dünya çapında yaklaşık 102 milyon dolar kazandı. Peter Hyams’ın yönettiği 1994 yapımı Timecop da aynı hasılat rakamına ulaştı ve Van Damme’ın başrol oynadığı filmler arasında hâlâ en büyük gişe başarısı olmayı sürdürüyor.

O döneme yaptığı en kalıcı katkı, belki de başkalarına açtığı kapılardı. John Woo, ilk Amerikan filmi Zor Hedef’i 1993’te Van Damme’la çekti. Ringo Lam üç yıl sonra Maximum Risk’le aynı yolu izledi; Tsui Hark da 1997’de Dennis Rodman’la birlikte rol aldığı Double Team’le Hollywood’a geldi. Hong Kong aksiyon sinemasını yeniden şekillendiren üç yönetmen de Hollywood’a aynı Belçikalı yıldız sayesinde adım attı. Van Damme, Özgürlük Savaşçısı’nda yönetmen koltuğuna da oturdu; eleştirmenlerin yerden yere vurduğu, ama izleyicilerin yine de bilet aldığı video oyunu uyarlaması Son Savaş’ta rol aldı.

Düşüşü, yükselişinden daha sessiz oldu. Kendi anlatımına göre, 1993 ile 1996 arasında birbiri ardına film çekip tanıtmanın yarattığı baskı, ona haftada 10 bin dolara kadar mal olan bir kokain alışkanlığını körükledi. Rehabilitasyon işe yaramadı; Van Damme, uyuşturucuyu bir anda bıraktığını ve antrenman yaparak bu alışkanlığı geride bıraktığını söylüyor. 1998’de bipolar bozukluk teşhisi kondu. Yıllar sonra İngiliz reality programı Behind Closed Doors’da durumu açıkça ifade etti: “Ağır bir bipolarım ve bunun için ilaç kullanıyorum.” 1999’da alkollü araç kullanmaktan tutuklandı. Knock Off gişede çakıldı; 35 milyon dolar bütçeli Legionnaire, Amerika sinemalarında gösterime bile girmedi. Evrenin Askerleri: Geri Dönüş’ün ardından, Amerika’da sinemalarda gösterilen yeni bir filmi neredeyse on yıl boyunca olmadı. Replicant, In Hell ve o dönemde çektiği diğer filmler doğrudan video raflarına çıktı.

Kod Adı: JCVD’nin 2008’de yarattığı etki de tam bu yüzden güçlüydü. Mabrouk El Mechri, onu parasız kalmış ve velayet mücadelesini kaybetmek üzere olan Jean-Claude Van Damme’ı canlandırması için seçti; karakter, doğduğu kentteki bir soygunun yanlış tarafında kalıyordu. Time dergisi performansı yılın en iyileri arasında ikinci sıraya koydu; ilk sırada yalnızca Heath Ledger’ın Joker’i vardı. Dergi daha önce de Van Damme’ın “siyah kuşağı değil, Oscar’ı hak ettiğini” yazmıştı. The Guardian’dan Peter Bradshaw, uzun tiradı “Godardvari bir sinema hamlesi” diye nitelendirdi. Van Damme hakkındaki eski şakanın özü, oyunculuk yapamadığıydı. Film ise onun da tam desteğiyle, bu şakayı bütün o tekmelerin bedelini hiç sormamış insanların yaptığını öne sürüyordu.

Yine de geri dönüş hikâyesi, filmografisinden daha derli toplu. Hollywood, oyuncuyu yeniden sahiplenmektense onun imajını sahiplenmeye çok daha hevesliydi. 310 milyon dolar hasılat yapan Cehennem Melekleri 2’de, adı özellikle Jean Vilain konmuş kötü adamı canlandırdı; Kung Fu Panda 2 ve devam filminde Usta Croc’u seslendirdi. Geri geri giden iki kamyonun arasında açılma hareketi yaptığı Volvo Trucks reklamı, ilk haftasında 35 milyon kez izlendi. Anderlecht’te ve Azerbaycan’daki Vandam köyünde heykelleri dikildi. Mortal Kombat 1’da, oyunun yaratıcılarının 1992’de kendisine rol vermeyi başaramayınca onu örnek alarak yarattığı Johnny Cage karakterine yüzünü ve sesini verdi. Buna karşılık, oyuncunun kendisine sunulan işler doğrudan video ve dijital yayın pazarında yoğunlaşmayı sürdürdü: Enemies Closer, iki Kickboxer yeniden çevrimi, The Bouncer ve Netflix yapımı The Last Mercenary. Ridley Scott’ın yapımcılığını üstlendiği Amazon dizisi Jean-Claude Van Johnson, Kod Adı: JCVD’nin fikrini, gizlice casusluk yapan eski bir aksiyon yıldızını konu alan komediye taşıdı. Dizi olumlu eleştiriler aldı, ancak tek sezonun ardından iptal edildi. Van Damme, başrol teklifleri almaktan çok, mem’lerde alıntılanıyor.

Son dönemdeki filmleri, bu iki yönü birden gösteriyor. Mayıs 2024’te dijital platformlarda yayımlanan ve hikâyesini geliştirdiği, yürütücü yapımcılığını da üstlendiği Darkness of Man’de, Los Angeles’ta Koreli ve Rus çeteler aynı sokaklar için çatışırken bir muhbirin ergenlik çağındaki oğlunu koruyan eski Interpol ajanı Russell Hatch’i canlandırıyor. Eleştirmenler James Cullen Bressack’in senaryosunu eleştirirken, bazıları Van Damme’ın yorgun bir karaktere kattığı ağırlığı özellikle vurguladı; JoBlo da filmi, Van Damme’ın hâlâ harika bir performans sergileyebildiğinin kanıtı olarak gösterdi. Aynı yayın, o yıl daha sonra çıkan Kill ‘Em All 2’de ise neredeyse hiçbir şeyin işlemediğini yazdı. David Charhon’un yönettiği ve Ocak 2025’te Prime Video’da yayımlanan Fransız aksiyon komedisi The Gardener’da Van Damme, öldürücü becerilere sahip bahçıvan Léo’yu canlandırıyor. Léo, adı devletin ölüm listesine giren ve Michaël Youn’un oynadığı üst düzey bir kamu görevlisini koruyor. Eleştiriler ikiye bölündü; Blue Fox filmi o yılın haziran ayında Amerika’da sınırlı sayıda sinemada gösterime soktu.

Nisan 2025’te, iddia edilen mağdurlardan birini temsil eden avukat, Van Damme’ı 2015’te Cannes’da düzenlenen bir etkinlikte, iş insanı Morel Bolea’yla bağlantılı bir şebekenin insan ticaretine maruz bıraktığı kadınlarla cinsel ilişkiye girmekle suçlayan bir şikâyeti Romanya’nın DIICOT olarak bilinen organize suçlarla mücadele savcılarına sundu. Savcılar şikâyeti, söz konusu şebekeye yönelik devam eden soruşturmaya ekledi. İddia edilen olaylar Fransa’da gerçekleştiği için herhangi bir yargı sürecinin başlatılması, Fransa Yargıtayı’nın iznini gerektirecekti. Van Damme’ın menajeri Patrick Goavec suçlamayı “ne kadar dayanaksızsa o kadar saçma” diye nitelendirdi. Van Damme’a yöneltilmiş herhangi bir suçlama haberleştirilmedi.

Özel hayatı nadiren özel kaldı. Dört kadınla toplam beş kez evlendi; vücut geliştirmeci Gladys Portugues’le iki kez, önce 1989-1992 yılları arasında, ardından 1999’da nikâh masasına oturdu. Çiftin Kristopher ve Bianca adında iki çocuğu var. Darcy LaPier’le evliliğinden Nicholas adında bir oğlu oldu. Van Damme, 2012’de Son Savaş çekimleri sırasında Kylie Minogue’la ilişki yaşadığını kabul etti. 2020’de Martial Arts History Museum Şöhretler Salonu’na alındı.

Şimdiyse iki proje birbirinden farklı yönlere işaret ediyor. VMI Worldwide’ın Mayıs 2026’da Cannes film pazarında alıcılara tanıttığı Raid Pacific’te Van Damme, Pearl Harbor saldırısından sonraki aylarda deniz piyadelerini bir Japon ileri karakoluna götüren ABD-Fransa ortak denizaltısının komutanı Yüzbaşı William Pierce’ı canlandırıyor. Yönetmen Steven Luke; filmin gösterim tarihi henüz açıklanmadı. Öte yandan A24, I May Destroy You’nun yaratıcısı Michaela Coel’i yeni bir Kansporu filminin senaryosunu yazıp yönetmesi için görevlendirdi; filmin konusu ve oyuncu kadrosu henüz açıklanmadı. Bir bağımsız sinema stüdyosunun Van Damme’ı çıkış yıldızı yapan filmi yeniden yorumlamayı seçmesi, bugün filmin nasıl görüldüğüne dair bir şeyler söylüyor. Bir zamanlar Los Angeles’taki oyuncu seçme bürolarının önünde arabalarda uyuyan bu adam, bir yıl bile dayanamayacağını söyleyenlerin çoğundan daha uzun süre ayakta kaldı.