Joe Mantegna: Mamet’in sahnesinden FBI’ya uzanan elli yıllık kariyer

Joe Mantegna’ya Tony Ödülü kazandıran monoloğ bir konuşma değildir. Bir kuşatmadır — Richard Roma, Çin restoranında bir yabancıyı işliyor, sözcüklerden tuğla gibi sahte bir arkadaşlık inşa ediyor, adam karşılayamayacağı ve istemediği gayrimenkullere yatırım yapmayı kabul edene kadar. Mantegna bu sahneyi Glengarry Glen Ross’ta o kadar çok oynadı ki seyirci ustalığı fark etmeyi bıraktı ve rahatsızlığı hissetmeye başladı — bir dolandırıcılığın farkında olsanız da olmasanız da üzerinizdeki etkisi.

Chicago’da 1947’de, Illinois’e Richard Roma’nın sonunda sattığı şeyi aramaya gelen Sicilyalı bir göçmenin oğlu olarak dünyaya geldi: daha iyi bir yaşam. Babası genç yaşta öldü; Puglia doğumlu annesi 101 yaşına kadar yaşadı ve oğlunun Amerikan televizyonunun en tanınan yüzlerinden biri haline gelişini gördü. DePaul Üniversitesi’ndeki Goodman School of Drama’da eğitim gördü, mezun olmadan 1969’da ayrıldı — sorumsuzluktan değil, oynamanın aciliyeti artık bekleyemezdi çünkü.

David Mamet ile karşılaşma her şeyi değiştirdi. Glengarry Glen Ross 1984’te Broadway’e geldiğinde Mantegna, Richard Roma’yı o kadar keskin bir doğrulukla canlandırdı ki karakterin sinizmi gerçekten tehlikeli hissettiriyordu. O yıl Bir Oyunda En İyi Yardımcı Erkek Oyuncu dalında aldığı Tony Ödülü, Goodman Theatre seyircisinin zaten bildiğini doğruladı: Mamet’in yalın dilini kulağa değil, bedene ulaşan bir şeye dönüştürebiliyordu. İşbirliği sinemada sürdü — 1987’de House of Games ve 1988’de Things Change, bu son film ona Venedik Film Festivali’nde En İyi Erkek Oyuncu Volpi Kupası’nı kazandırdı.

Hollywood onu farklı biçimlerde kullandı. 1990’da Baba III’te Joey Zasa’yı oynadı — Coppola’nın hiç tam olarak hâkimiyet kuramadığı bir filmde kompakt ama keskin bir rol. 1991’den itibaren The Simpsons’ta Fat Tony’e ses vermeye başladı: Chicago aksanlı, rahat bir tehditkârlıkla konuşan mafya başı, otuz yılı aşkın süre ve yüzlerce bölüm boyunca varlığını sürdürdü.

Televizyon geçişi — 2003’te Joan of Arcadia, ardından 2007’de Suç Analizi dizisiyle FBI Özel Ajan David Rossi rolü — tehlikeliliğinin kasıtlı bir evcilleştirilmesini temsil ediyordu. Rossi, rahatsız etmek için değil, güven vermek için tasarlanmış bir karakterdir. On beş sezon ve üç yüzden fazla bölüm boyunca Mantegna, 1984 Richard Roma’sıyla artık pek alakası kalmayan sakin bir otorite sergiledi. Onu yalnızca bu dizi aracılığıyla tanıyan izleyiciler için o Rossi’dir. Onu sahnede görmüş olanlar için ise aynı aktörün bu iki versiyonu arasındaki mesafe, kariyerinin en dikkat çekici gerçeğidir.

Dizi 2022’de Paramount+’ta Criminal Minds: Evolution olarak yeniden başladı. Mayıs 2026’da Mantegna, Kaliforniya’da Lenny Bruce hakkında bir solo gösteri yönetti — dili silah olarak kullanan ve bunun için özgürlüğüyle ödeyen komedyen. Bu, kelimelerin gücü üzerine düşünmeyi bırakmış birinin projesi değildir.

1969’da Chicago’da Hair’in bir yapımında tanıştığı Arlene Vrhel ile elliden fazla yıldır evlidir. Üç ay erken doğan ve otizm tanısı alan kızları Mia, ailenin kamuoyu önünde savunduğu davadır — Mantegna Family Foundation aracılığıyla gazileri de desteklemektedirler. Kızları Gia ise aynı mesleği sürdürmektedir.

Criminal Minds: Evolution devam ediyor. Lenny Bruce projesi, tiyatronun — adını tek bir yıkıcı monologla duyurduğu yerin — hiç uzakta olmadığını kanıtlıyor. Kariyerde iki Joe Mantegna var: Mamet’in keşfettiği ve CBS’in sakladığı. Birincisi hâlâ tam anlamıyla ikincinin içinde mi — buna yalnızca iş yanıt verebilir.