Luc Besson: Beşinci Element’in yönetmeni Hollywood’a rakip stüdyosunu nasıl kaybetti

Luc Besson

Photo: Harald Krichel / CC BY-SA 4.0, via Wikimedia Commons

Doğum	18 Mart 1959 Paris, Fransa
Meslek	Film yönetmeni
Tanınan işler	Derinlik Sarhoşluğu, Taksi 2, Yeraltı
Ödüller	2 César · En İyi Yönetmen Lumière Ödülü · En İyi Yönetmen ve En İyi Film Lumière Ödülleri · Sitges Film Festivali En İyi Yönetmen Ödülü · Amerika Özel Büyük Ödülü, Montreal Dünya Film Festivali

Luc Besson, Fransız bir yönetmenin Hollywood’un oyununu Hollywood ölçeğinde oynayabileceğini kanıtlamak için kırk yılını harcadı; bunun bedelini de birden fazla kez ödedi. Leon: Sevginin Gücü’nde henüz çok genç olan Natalie Portman’ı bir tetikçinin çırağı yaptı, Beşinci Element için Milla Jovovich’i Jean Paul Gaultier imzalı bandajlara sardı ve Amerikan devleriyle aynı ligde yer alması hedeflenen EuropaCorp adlı bir stüdyo kurdu. Son derece pahalı bir uzay operasının ardından stüdyo elinden kayıp gitti. Ama Besson’ın iştahı hiç azalmadı. Kiefer Sutherland ve Al Pacino için yazdığı gerilimin gösterildiği Venedik Film Festivali’nde, bir sonraki bilimkurgu öyküsünün izleyicileri “aynı anda hem bilet hem de aspirin almaya” ihtiyaç duyacak kadar çılgın olacağını söyledi.

Sinema onun ikinci tercihiydi. Anne babası Club Med’de dalış eğitmeni olarak çalışıyordu; çocukluğunun büyük bölümünü Akdeniz tatil beldeleri arasında geçirdi. Son gençlik yıllarında yaşadığı bir dalış kazası onu sonsuza dek sudan uzak bırakana kadar deniz biyoloğu olmayı planlıyordu. Canı sıkılınca yazmaya başladı. Ergenlik döneminde kaleme aldığı sayfalar arasında, yirmi yıl boyunca onu taşıyabilecek büyüklükte bir bütçeyi bekleyen Beşinci Element’in ilk taslağı da vardı.

18 Mart 1959’da doğduğu Paris’e döndüğünde on sekiz yaşındaydı; film setlerinde ufak tefek işlerde çalıştı, Claude Faraldo ve Patrick Grandperret’ye asistanlık yaptı. Ardından ABD’de üç yıl geçirdi ve kendi şirketi Les Films du Loup’u kurmak üzere geri döndü; şirketin adı daha sonra Les Films du Dauphin olarak değişti. 1983’te gösterime giren ilk uzun metrajı Le Dernier Combat, yıkılmış bir dünyada hayatta kalanları konu alan, siyah beyaz ve neredeyse diyalogsuz bir filmdi. Oyuncu kadrosunda Jean Reno, müziklerinde ise Éric Serra vardı. Film, Besson’a Sitges’te en iyi yönetmen ödülünü kazandırdı.

Ardından eleştirmenlerin pek de iltifat sayılmayacak biçimde “cinéma du look” başlığı altında topladığı filmler geldi. Eleştirmen Raphaël Bassan bu tanımı 1989’da ortaya attı; Besson’ı Jean-Jacques Beineix ve Leos Carax’la aynı grupta değerlendirdi. Bu etikete eşlik eden eleştiri, filmlerin içerikten çok biçime önem verdiğiydi. 1985 yapımı Yeraltı, Christopher Lambert ile Isabelle Adjani’yi Paris metrosuna taşıdı. Derinlik Sarhoşluğu, 1988 Cannes Film Festivali’ni basının sert tepkileri eşliğinde açtı; ardından Fransa’da yaklaşık on milyon bilet satarak Fransız gençleri için kuşağını tanımlayan filmlerden biri oldu. 1990 yapımı Nikita ise Anne Parillaud’ya devlet adına çalışan bir suikastçı rolünü verdi ve Besson’ın ilerleyen yıllarda onlarcasını üreteceği aksiyon filmlerinin şablonunu oluşturdu.

Uluslararası başarı zirvesi kısa aralıklarla geldi. 1994 yapımı Leon: Sevginin Gücü, Reno’nun yalnız tetikçisini Portman’ın öksüz kızı ve Gary Oldman’ın yozlaşmış narkotik polisiyle bir araya getirdi. 1997’de çektiği Beşinci Element, gençlik yıllarında tuttuğu bilimkurgu notlarını nihayet beyazperdeye taşıdı; Bruce Willis bu kez uçan taksinin direksiyonundaydı. Film Besson’a en iyi yönetmen dalında César ödülünü kazandırdı. 1999’da Jovovich’i zırhlar içinde izlediğimiz Jeanne d’Arc geldi ve Besson, en iyi yönetmen ve en iyi film dallarında Lumière ödüllerini aldı.

Sonra Besson, ağırlıklı olarak yönetmenlik yapmayı bıraktı. Pierre-Ange Le Pogam’la birlikte 2000’de EuropaCorp’u kurdu, 2006’da şirketi halka açtı ve Paris’in kuzeyindeki Cité du Cinéma’da stüdyolar inşa etti. Senarist ve yapımcı olarak Taxi ve Transporter serilerini, Robert Mark Kamen’la birlikte de devam filmi Fransa’nın o dönemde en çok gelir getiren film ihracatı olan 96 Saat’i hayata geçirdi. Arthur çocuk kitaplarını yazdı ve onları Arthur ile Minimoylar adıyla sinemaya uyarladı. Scarlett Johansson’ın başrolünde olduğu Lucy, 2014’te dünya çapında 460 milyon doların üzerinde hasılat elde ederek küresel gişede tüm zamanların en başarılı Fransız filmi oldu.

Düşüş de en az yükselişi kadar büyüktü. Yaklaşık 180 milyon dolarlık bütçeyle 2017’de gösterime giren Valerian ve Bin Gezegen İmparatorluğu, şimdiye kadar yapılmış en pahalı Avrupa filmiydi; ancak maliyetini çıkarmaya bile yaklaşamadı. 2019’da gösterime giren Anna gişede başarısız oldu. Aynı yıl EuropaCorp mahkeme gözetiminde yeniden yapılandırma sürecine girdi. Şirketin alacaklısı Vine Alternative Investments, 2020’de borcu kontrol hissesine dönüştürdü ve Besson’ı sanat yönetmeni olarak görevde tuttu. Cité du Cinéma’da açtığı ücretsiz film okulu kapandı. Onu Fransız yönetmenlerin en Hollywoodvari olanı diye niteleyen eleştirmenler artık işaret edecek bir bilançoya sahipti.

Özel hayatı daha çetin soruları beraberinde getirdi. Besson, Maïwenn Le Besco henüz on beş, kendisi otuz bir yaşındayken onunla ilişki yaşamaya başladı; 1992’de evlendiler, Shanna adında bir kızları oldu ve 1997’de boşandılar. Maïwenn, bir tetikçiyle bir kız arasındaki bağı anlatan Leon: Sevginin Gücü’nün kısmen bu ilişkiden esinlendiğini söyledi ve hiç dinmeyen eleştirilere karşı filmi kamuoyu önünde savundu. 2018’de Valerian’da rol alan oyuncu Sand Van Roy, Besson hakkında tecavüz suçlamasıyla şikâyette bulundu; Besson suçlamayı avukatı aracılığıyla reddetti. Savcılar 2019’da dosyayı kapattı, bir yargıç ikinci soruşturmanın ardından 2021’de davayı düşürdü ve Fransa Yargıtay’ı 2023’te Van Roy’un son temyiz başvurusunu reddetti. Haziran 2026’da Paris’teki bir istinaf dairesi, yeni DNA analizlerine dayanarak soruşturmanın yeniden açılması talebini geri çevirdi; Van Roy’un avukatı Yargıtay’a yeni bir temyiz başvurusu yapacaklarını açıkladı.

Son filmleri daha küçük ölçekliydi. 2020’deki karantina sırasında Los Angeles’ta, on iki kişilik bir ekiple ve tanınmamış iki başrol oyuncusuyla akıllı telefonlarda çekilen June & John 2025’te gösterime girdi. Besson, Deadline’a “para baskısı olmadan, bütünüyle özgürce yaratıcı olmanın” iyi hissettirdiğini söyledi. 2023’te Venedik’te yarışan DogMan, Caleb Landry Jones’la ortaklığının başlangıcı oldu. Besson, Jones gibi bir yeteneğe Gary Oldman’dan bu yana rastlamadığını söylemişti. Jones, Fransa’da Temmuz 2025’te, ABD’de ise Şubat 2026’da gösterime giren Drakula’da, Christoph Waltz’la karşılıklı olarak Kont rolüne geri döndü. Eleştirmenlerin görüşleri bölünürken izleyiciler filmi daha sıcak karşıladı; film Ekim 2026’da Paramount+’a geldiğinde platformda en çok izlenen yapımlardan biri oldu.

Besson dört kez evlendi. Parillaud ve Maïwenn’in ardından, 1997’den 1999’a kadar Jovovich’le evli kaldı. 2004’ten bu yana yapımcı Virginie Besson-Silla ile evli; çiftin aralarında oyuncu Thalia Besson’ın da bulunduğu üç çocuğu var.

Bir sonraki bölümlerin senaryoları, en azından kâğıt üzerinde, şimdiden yazıldı. Besson’ın senaryosunu yazdığı ve yapımcılığını üstlendiği, Barthélémy Grossmann’ın yönettiği Father Joe, Eylül 2026’da Venedik’te yarışma dışı gösterildi. Filmde Sutherland, 1990’ların Little Italy’sinde Al Pacino’nun gangsterine karşı savaş açan bir rahibi canlandırıyor. Besson, Snoop Dogg’un başrolünde olduğu ve ortak yapımcılığını üstlendiği kıyamet sonrası filmi The Last Man’i yönetmek üzere projeye bağlı; ayrıca ilk uzun metrajının türüne dönüş niteliğinde yeni bir bilimkurgu senaryosu yazdığını söylüyor. Altmış yedi yaşında, görkemli gösterilerin peşinden giderken stüdyosunu kaybeden yönetmen hâlâ hayal edebileceği en büyük projenin planlarını yapıyor.