Yuval Noah Harari: insanlığın hikâyesini dünya çapında çok satana dönüştüren Orta Çağ savaş tarihçisi

Yuval Noah Harari

Photo: Martin Kraft / CC BY-SA 4.0, via Wikimedia Commons

Doğum	24 Şubat 1976 Kiryat Ata
Meslek	Tarihçi ve yazar
Ödüller	Yaratıcılık ve Özgünlük için Polonsky Ödülü · Moncado Ödülü, Society for Military History

Penguin Random House, eylülün son gününde Yuval Noah Harari’nin yeni bir kitap üzerinde çalıştığını duyurdu. Gelecek sonbaharda çıkması beklenen The Laws of History, imparatorlukların neden yükselip çöktüğünü, bazı dinlerin neden kök saldığını ve bazı uluslar güçlenirken diğerlerinin neden silikleştiğini açıklayan altı yasa vaat ediyor. Harari duyuruda “Tarih hayatımızın her alanına dokunsa da onu yöneten yasaları hâlâ anlayamıyoruz” dedi. Çoğu yazarın ağzından bu sözler haddini aşmak gibi dururdu. Kitapları elli milyondan fazla satmış bir Orta Çağ askeri tarihçisinden geldiğinde ise okurlarının iyi tanıdığı bir alışkanlığın sonraki adımı gibi görünüyor: Akla gelebilecek en büyük soruyu alıp sade cümlelerle yanıtlamak.

Çok satan kitaplar yazmak gibi bir hedefi yoktu. Kariyerinin ilk yıllarını şövalyelere, kuşatmalara ve asker anılarına ayırdı; hayatını değiştiren kitap ise bugün hâlâ tarih dersleri verdiği Kudüs İbrani Üniversitesi’nde lisans öğrencileri için hazırladığı bir ders dizisi olarak doğdu. Öğrenciler tek bir dönemde insanlığın bütün hikâyesini kuşbakışı dinledi. Dünyanın dört bir yanındaki okurlar da daha sonra aynı kuşbakışı anlatıyı ve onun etrafında bir türlü dinmeyen bir tartışmayı aldı.

Harari 24 Şubat 1976’da Hayfa’nın hemen dışındaki Kiryat Ata’da doğdu ve Hayfa’da laik bir Yahudi ailede büyüdü. 1993’ten itibaren İbrani Üniversitesi’nde tarih okudu, Orta Çağ ve askeri tarih üzerine uzmanlaştı; ardından doktorasını Oxford’daki Jesus College’da Steven J. Gunn’ın danışmanlığında yazdı ve 2002’de tamamladı. Oxford ona sonraki her şeyi biçimlendiren iki şey verdi. 2000 yılında Vipassana meditasyonuna başladı; bugün hâlâ günde iki saat meditasyon yapıyor ve her yıl otuz gün ya da daha uzun süren sessiz bir inzivaya çekiliyor. Bir de Jared Diamond’ın Guns, Germs, and Steel kitabını okudu; bu kitabı sonradan “bir tür aydınlanma” diye tanımladı, çünkü “bu tür kitapları aslında benim de yazabileceğimi fark ettim”.

Önerilen okumaHaruki Murakami, Japonya’nın hiçbir zaman tam olarak sahip çıkamadığı yazar

Önce uzmanlık çalışmaları geldi. Special Operations in the Age of Chivalry, 1100–1550 (2007) Orta Çağ savaşlarındaki baskınları, adam kaçırmaları ve suikastları inceledi; The Ultimate Experience (2008) ise askerlerin çatışmayı nasıl bir tür vahiy gibi anlatmaya başladığını ele aldı. Bu kitaplar ona 2009’da ve 2012’de yeniden Polonsky Prize for Creativity and Originality’yi, 2011’de de Society for Military History’nin verdiği Moncado Award’u kazandırdı. Alanın dışından pek az okur bu kitapları açtı.

Ardından dersler kitaba dönüştü. 2011’de İbranice yayımlanan Hayvanlardan Tanrılara Sapiens, Harari onu iki yardımcısıyla birlikte kendisi İngilizceye çevirmeden önce İsrail’de çok satanlar listesine girdi. İngilizce baskı 2014’te çıktı. Kitabın ana fikri basit ve akıldan kolay kolay çıkmıyor: Türümüz gezegene hâkim oldu, çünkü yalnızca ortak bir hayal gücünde var olan şeylerin, örneğin tanrıların, ulusların, paranın ve şirketlerin etrafında çok büyük sayılarla iş birliği yapabiliyor. Kitap The New York Times çok satanlar listesinde 96’sı art arda olmak üzere 182 hafta kaldı ve 65 dile çevrildi. Bill Gates kitap hakkında bir değerlendirme yazdı; kitap da Kudüslü bir öğretim görevlisini Davos’taki Dünya Ekonomik Forumu’nun sahnesine taşıdı.

2015’te İbranice, ertesi yıl İngilizce yayımlanan Homo Deus: Yarının Kısa Bir Tarihi, aynı merceği geleceğe çevirdi. Harari’ye göre kıtlığı, salgınları ve savaşı büyük ölçüde dizginleyen insanlık, artık biyoteknoloji ve bilişim aracılığıyla ölümsüzlüğün, mutluluğun ve tanrısal güçlerin peşine düşecekti. Her şeyin nihayetinde bir veri işleme süreci olduğu inancına “dataizm” adını verdi ve kitabı meditasyon öğretmeni S. N. Goenka’ya ithaf etti. 21 Lessons for the 21st Century (2018) ise bugüne indi: iş, hakikat, sahte haberler, anlam ve kimsenin öngöremeyeceği bir dünyada büyüyecek çocuklara ne öğretilmesi gerektiği.

O günden bu yana eserleri yeni formatlara ve yaş gruplarına yayıldı. Belçikalı çizgi roman yazarı David Vandermeulen ile birlikte yazılan ve Daniel Casanave’ın çizdiği Sapiens: A Graphic History, ilk kitabı 2020 ile 2024 arasında üç cilt hâlinde yeniden anlattı. Çocuklar için yazdığı Unstoppable Us serisi Şubat 2026’da üçüncü cildine ulaştı. Bu genişlemenin arkasında, Toronto’da resmî nikâhla evlendiği eşi ve menajeri Itzik Yahav var; ikili 2019’da sosyal etki şirketi Sapienship’i birlikte kurdu.

10 Eylül 2024’te yayımlanan Nexus, artık her şeyden çok konuştuğu konu olan yapay zekâ üzerine yazdığı en doğrudan kitap. Kitap, bilgi ağlarını Taş Devri’nden günümüze kadar izliyor ve yapay zekânın kendi başına karar alıp fikir üretebilen ilk teknoloji olduğunu, yani bir araç değil bir fail olduğunu savunuyor. Harari bu argümanı Ocak 2026’da yeniden Davos’a, mayısta da Oxford’a taşıdı; Oxford’da Linacre College’da “Yapay zekâ bürokratları, yapay zekâ dinleri ve yapay zekâ sevgilileri” (“AI bureaucrats, AI religions, and AI boyfriends”) başlıklı Tanner Lecture on Human Values konuşmasını yaptı.

Herkes ikna olmuş değil. Akademik eleştirmenler ona genel okurdan çok daha sert yaklaştı. Antropolog Christopher Hallpike, Hayvanlardan Tanrılara Sapiens için “bilgi-eğlence” ifadesini kullandı. Sinirbilimci Darshana Narayanan 2022’de Current Affairs’te Harari’nin “bilimi sansasyona kurban ettiğini” yazdı; anatomist Alice Roberts da kitabın insan evrimini anlatış biçimine yüklendi. Eleştiriler, seçtiği alanın kaçınılmaz bir parçası. Uzmanlar çağında bir genelci olarak yazıyor ve genelci her zaman açık hedeftir.

Sahneden uzakta Tel Aviv yakınlarında yaşıyor, vegan besleniyor ve uyardığı dijital alışkanlıklara mesafeli duruyor: Akıllı telefonu yalnızca seyahatlerde ve acil durumlarda kullanıyor. The Laws of History’nin 21 Eylül 2027’de yayımlanması planlanıyor. En iyi kitaplarının başardığını başarırsa, tarihe uzun soluklu bakışı yeniden acil bir mesele gibi hissettirecek.

Etiketler: yazarlar, Yuval Noah Harari, 21 Lessons for the 21st Century, Hayvanlardan Tanrılara Sapiens, Homo Deus: Yarının Kısa Bir Tarihi, Jared Diamond

Benzer içerikler

Salman Rushdie, ölüm fermanına yeni hikâyelerle yanıt veren romancı

Harlan Coben: otuz yıllık sırrı küresel bir gerilim imparatorluğuna dönüştüren yazar

M. Night Shyamalan, kendi markasından sağ çıkan yönetmen

George R.R. Martin: Fantezi edebiyatını yeniden yazan ve dünyayı bekleten yazar

Samuel D. Hunter, unutulan Amerika’yı sahneye taşıyan oyun yazarı

Roald Dahl, çocuklara büyüklerin vermekten korktuğu karanlığı veren yazar